7. septembar 2004. god.

Info-bilten ERP KiM 07-09-04

Orahovac i Velika Hoca - zivot u getu vec pet godina (2)

DANAS, 7. septembar 2004. god.

Zašto preostali Srbi iz Orahovca veruju da će budućnost njihovog grada biti model za celo Kosovo i Metohiju (2)

Tek kad odemo u "Srbiju", setimo se kako živimo 

Jelena Tasić

Srušeno i razgrađeno: Staro groblje

Orahovac, Beograd - Orahovac se nalazi u Podrimlju, između Đakovice na severu i Prizrena na jugu. Kao i susedna Velika Hoča čuven je po vinogradarstvu. Do Orahovca i Velike Hoče, koji žive kao "spojeni sudovi", stiže se konvojem u pratnji UNMIK policiji koja svakog utorka i petka polazi iz Zvečana. Svake druge subote Orahovčani imaju i izlazak do Gračanice, koji popularno zovu "šoping tura".

Svi konvoji vode putem koji je kao nebezbedan i pre, a i neko vreme posle dolaska međunarodnih snaga, delimično bio zatvoren za prolaz civila, a mnogi tvrde i policije. Najrizičnije je Mališevo, koje se poslednjih godina od zapuštenog sela preobrazilo u užurbanu varoš, sa nakićenim izlozima i uvek punim kafanama u centru. U buticima u ovom, ali i svim drugim metohijskim mestima hit leta su besne balske haljine, a u nazivima firmi svih vrsta mrtvu trku vode "Teuta" i "Klinton". Kamenovanje srpskih konvoja u Mališevu smatra se gotovo prirodnom pojavom, tako da se niko od domaćih putnika preterano ne uzbuđuje, mada se svi incidenti regularno prijavljuju Komitetu za bezbednost pri orahovačkoj opštini.

Nova istorija Kosovski Albanci mnogo polažu na groblja, puna plastičnog cveća, memorijalne komplekse i luksuzne restorane "krajputaše". - Spomenike grade na najprometnijim mestima na Kosovu i Metohiji, kako bi ih stranci videli. To forsiraju da bi kod nas izazvali grižu savesti, a međunarodnu zajednicu stalno podsećali da moraju da se ovako ponašaju zbog onog što su doživeli za vreme Miloševića. Sada je hit da po celom Kosovu i Metohiji organizuju školske ekskurzije na kojima profesori imaju zadatak da stanu pored svakog spomenika i podučavaju učenike. Tako od pripadnika OVK" prave heroje, truju omladinu i šire mržnju prema Srbima - kaže Dejan Baljošević.

Za one koji dođu sa strane, nenavikle na opreznost, linija razdvajanja između srpskog i albanskog dela Orahovca ima snagu magneta. Kratki i nemi eksperimenti sa "one" strane nevidljive granice koja se naslućuje po spaljenim kućama imaju šansu da prođu bez problema, pogotovo ako su ulice puste, a avanturista je novo lice u gradu. Orahovački Srbi koje posao tera u donji grad najčešće idu kolima, u pratnji Kosovske i UNMIK policije, kao što je to slučaj sa zaposlenima u Opštisnkom sudu i jedinim srskim službenikom koji radi u Opštini, Ljubišom Đuričićem, dodatim potpredsednikom grada.

Vrela linija Uz odgovarajuću pratnju, sticaj raznih okolnosti i mnogo sreće Srbima može da se dogodi da u cugu neopaženo prođu i "vrelu liniju" Srbica - Glogovac - Mališevo, o čemu je srpska policija mogla samo da sanja, dok je međunarodne snage u srpskom društvu po pravilu izbegavaju. Bezbednost na drumovima je relativna stvar i odnosi se uglavnom na glavne puteve, mada tu nema pravila. Albanci ne poštuju prednost konvoja, pa pratnja često mora da izbacuju "uljeze" iz kolone vozila sa Srbima. Od Zvečana do Orahovca, u varijanti preko Prištine, duž puta leže deponije, đubrišta i korov. Od Orahovca do Prizrena šire se nepregledni zapušteni vinogradi. Svuda se puno zida, ali su kuće uglavnom prazne ili se u njima drži seno, tako da su više privid albanskog brojnog stanja.

Kad u pratnji dodatog potpredsednika Orahovca uđete u zgradu Opštine, niko nema dilemu sa koje strane dolazite. Nema neprijatnih scena, ali više od univerzalnog "zdravo" ne treba očekivati od službenika u orahovačkoj opštini. Ljubiša Đuručić objašnjava da je morao prilično da se potpudi da bi izgurao zagarantovanu dvojezičnost natpisa u Opštini.

Do dolaska "međunarodnjaka", kako ovde nazivaju strance, i Srbi i Albanci govorili su zajedničkim "orahovačkim" jezikom, koji ljudima sa strane nije mnogo razumljiv. Sada Albanci koriste čisti albanski, dok Srbi teže književnoj varijanti maternjeg jezika u kojem se oseća jak orahovački uticaj.

Čitaoci Danasa ostali su uskraćeni za intervju sa Esadom Hadžijahom, predsednikom opštine Orahovac, čiji se iznenadni, kraći odmoro poklopio s molbom novinara Danasa za razgovor. Trapati Jogendra, UNMIK administator za Orahovac, indijski delikatno, objasnio je da on "ne daje intervjue, zbog čega je dosad odbijao i albanske novinare, pa ne može da pravi presedan ni sa beogradskim medijima".

Iako kratka šetnja glavnom ulicom ne deluje opasno, a u "proverenim" prodavnicama stariji Albanci prihvataju razgovor na srpskom, laka napetost govori da svi vode računa da ne prave probleme ni sebi, ni drugima.

- Donji deo grada vidim samo noću. Kad ugledam svetla, onda se setim da postoji i drugi deo Orahovca. Danju znam da on više ne postoji. To je iz naše glave izbrisano. Gledate zid koji ne postoji. Znate da ne možete nigde da odete, jer treba da sačekate određeno vreme i dan kad možete da izađete iz grada. To nije ljudski, ali smo mi neverovatno prilagodljivi. Tek kad odemo u "Srbiju", setimo se kako u stvari živimo - priča Igor Šarić, jedan od urednika orahovačkog Radija Fokus.

Dok se ne naviknete na domaće prilike, život na "liniji razdvajanja" počinje nešto posle četiri ujutru pozivom mujezina na jutarnju molitvu sa minareta orahovačkih džamija. Ima ih četiri. Jedna nova i tri predratne, od kojih jedna nosi tragove sukoba iz 1998. godine. Posle mujeza oglašavaju se prvi petlovi na brdu. Iako zapušten, gornji Orahovac predstavlja vrednu ambijentalnu celinu o kojoj niko ne vodi računa. Ostaci starih porodičnih kuća, običaji i držanje njegovih stanovnika govore o autentičnoj gradskoj kulturi.

Kuća popa Baljoševića je najlepša i najveća u srpskom delu grada. Sa prozora najvišeg sprata puca pogled na okolinu. Sa Sahat kule, simbola Orahovca vijori se NATO zastava, kao sa strane nametnut kompromis.

- Za Albance Kula, čije su ključeve tradicionalno čuvale i o njoj brinule srpske porodice, predstavlja simobol kako su "osvajali" grad i proterivali Srbe prema starom jezgru. Hteli su da pokažu donjem delu grada iz čijih se svih delova Kula vidi dokle su stigli, pa su postavili albansku zastavu koju je ubrzo srušio vetar. Mislili su da su je Srbi sklonili, pa su se bili okupili u velikom broju da je ponovo nasilno stave na sve četiri strane krova. KFOR je našao kompromisno rešenje. Da ne bi bilo svađe stavili su NATO zastavu - objašnjava Dejan Baljošević, zamenik šefa Lokalne kancelarije UNMIK za zajednice Velike Hoče i gornjeg dela Orahovca.

Prema njegovim rečima, sada niko ne drži ključeve Kule. Vrata su otvorena i svako u nju može da uđe, pod uslovom da savlada more šuta i ostake bodljikave žice. KFOR je jedno vreme bio blokirao vrata džakovima peska i okolo postavio šok bombe, kako bi sprečio Albance da ulaze.

Spor oko Kule preneo se i na simbole Grada. Albanci kao amblem Orahovca na svim zvaničnim dokumentima koriste Sahat kulu, grožđe, list vinove loze i slovo "R", od albanskog naziva "Rahovec". Srbi su tražili se doda "O", što nije prihvaćeno. Iako UNMIK nije potpisao dokument o simbolima, orahovački Srbi i Albanci sada vode tihi "rat" sa zaglavljima zvaničnih dokumenata.

Ljubiša Đuričić priča da je prošle godine u Opštinu stiglo pismo iz Zavoda za statistiku Kosova u kojem se, zbog popisa stanovništva najavljenog za 2004, predlaže standardizacija naziva naselja u orahovačkom kraju. Dostavljen je i predlog izmene koji se, prema Đurčićevim rečima, odnosi na 50 odsto dosadašnjih imena mesta koja imaju jasno slovensko i srpsko poreklo.

Najdrastičniji su primeri Bele Crkve za koju je komisija predložila novi naziv Fortese, Ratkovca - Drinas, Sanovca - Thanisht, Pustog Sela - Shkamaze... Srbi su se tim povodom obratili Hariju Holkeriju, tadašnjem šefu UNMIK, opominjući ga da opštine, kao ni privremena Skupština Kosova, nemaju zakonska ovlašćenja da menjaju nazive naselja, sela i gradskih četvri.
Jedan od velikih problema srpskog dela grada je i groblje. - Oni neće da nam daju novu parcelu, a staro groblje je srušeno i razgrađeno. Čak i da možemo da ga koristimo, meštani strahuju da bi Albanci iskopavali tek sahranjena tela umrlih Srba. Od 1999. Srbi se sahranju u porti crkve Uspenja presvete Bogorodice, gde smo otvorili novu parcelu - kaže Dejan Baljošević.

Nedavno se srušio potporni zid ispod improvizovane parcele ka glavnoj ulici, pa je novo groblje moralo da se hitno obezbedi. Mnogi su u tome videli znak da "i mrtvi Srbi hoće da odu iz Orahovca".

Iako Srbi traže novu grobljansku parcelu na periferiji gornjeg dela grada, OSCE je najavio akciju sređivanja starog groblja u albanskom delu grada koje bi, prema rečima Ljubiše Đuričića, trebalo da se ogradi, dobije kapiju, kao i da se oboreni spomenici koji nisu polomljeni vrate u ležište.

 Nastavlja se