07. januar 2004. god.

Info-bilten ERP KiM 07-01-04b

Hriscanstvo izmedju papstva i sabornosti
Ekskluzivan dodatak vikend izdanja DANAS posvecen razlikama koje su dovele do Velikog raskola 1054. godine.

www.danas.co.yu/20040106/vikend2.html#0

Sadrzaj:

Hriscanstvo izmedju papstva i sabornosti, Jelena Tasic (DANAS)
Raskol je poceo ranije, protosindjel Sava Janjic (SPC)
1054 - jubilej koji ne treba slaviti, Dr. Thomass Bremmer (RKC)

 

GODISNJICE
Ove godine navrsava se 950 godina od velikog crkvenog raskola
Hriscanstvo izmedju papstva i sabornosti
 
Uzajamno opraštanje nije kraj razlikama: Vaseljenski patrijarh Vartolomej i papa Jovan Pavle Drugi u Rimu 1995.
 
Polaganjem bule iskljucenja protiv patrijarha Mihaila Kerularija koju je 16. jula 1054. godine na presto Svete Sofije u Carigradu stavio kardinal Humert u ime pape Lava Devetog, umrlog tri meseca ranije, hrišcanstvo je i zvanicno podeljeno na istocno i zapadno, cime je pocelo postojanje Rimokatolicke crkve i pravoslavnih crkava u vidu posebnih celina. Vecina teologa na obe strane danas je saglasna da je ovaj dogadaj, koji se zbio pre 950 godina i u istoriji Crkve je poznat kao Veliki raskol, šizma ili otpad, bio samo epizoda u nekoliko vekova dugom "procesu "ustranjivanja" izmedu hrišcanskog Istoka i Zapada".
"Deoba Crkve je istorijski vrlo složena pojava u kojoj se samo uz nesavestan i tendenciozan pristup može krivica svaliti samo na jednu stranu i potpuno ‘opravdati’ druga. Dogmatski je važno ne toliko kako su se razdelile Crkve, nego šta ih je podelilo - važne su one tvrdnje Rimske crkve - prvo o sebi samoj (dogma o papskoj nepogrešivosti), a zatim o veri Crkve (ucenje o Svetom Duhu, o bezgrešnom zacecu Bogorodice), koje se po nepogrešivom osecanju pravoslavnih nalaze u suprotnosti sa osnovnom istinom hrišcanstva", istice protojerej Aleksandar Šmemam, jedan od vodecih teologa 20. veka u knjizi "Istorijski put pravoslavlja".
Ruski staroverci
Rec raskol je ruskog porekla i njom je oznacavano "sektaštvo i cepanje Pravoslavne crkve u Rusiji 1666. godine", piše u Leksikonu stranih reci i izraza Milana Vujaklije. Patrijarh Nikon (1652-1658) nametnuo je reformu obreda u Ruskoj crkvi u skladu sa liturgijskim pravilima u istocnim patrijaršijama, odnosno grckom praksom, što je izazvalo raskol sa starovercima koje je Moskovska patrijaršija na crkvenom Saboru 1667. godine ekskomunicirala kao "fundamentaliste". Uprkos progonima broj staroveraca u Rusiji do 1917. porastao je na skoro deset miliona, tvrdi se u "Enciklopediji živih religija".
Iako u ranohrišcanskoj svesti, kako objašnjava Šmemam, "jedinstvo Crkve nije doživljavano samo kao forma, nego pre svega kao sadržina samog hrišcanstva: Hristos je došao da ‘rasejanu decu Božju sabere u jedno’, da bi ljude koje su podelili ‘prirodni’ razlozi sjedinio u natprirodno jedinstvo novog naroda Božjeg ‘u kome više nema ni Judejaca, ni Jelina, ni roba, ni slobodnog, ni muškoga, ni ženskog, nego je sve u svemu Hristos’", razmimoilaženje izmedu Rima i Carigrada postaju ocigledna vec sredinom 5. veka. Ubrzana ne samo bogoslovskim, nego i razlicitim politickim, društvenim i kulturnim prilikama koje su uslovile i dva razlicita "‘režima’ crkvene uprave, monarhiju papstva na Zapadu i kolegijalnu sabornost na Istoku", sredinom 1054. godine samo su kulminirala u otvoren razlaz.
Zapadna varijanta
U "Enciklopediji živih religija" pod pojmom Veliki raskol pominje se i podela zapadnog hrišcanskog sveta na saveze više suparnickih pretendenata na papsku stolicu u periodu izmedu 1378. i 1417. godine. Fenomen istovremenog postojanja i delovanja nekoliko papa sa svojim kardinalima, nastao je zbog sporova oko avinjonskog papstva (papa Kliment Peti je papski presto preselio iz Rima u Avinjon 1309. odakle je vracen 1377. godine) i neslaganja grupe kardinala sa izborom pape Urbana Šestog 1378. godine. Oni su za papu izabrali Klimenta Osmog koji se vratio u Avinjon. Gotovo 40 godina paralelno su postojala dva niza papa što je dovelo do podela medu religioznim redovima i izazvalo veliku krizu u Rimokatolickoj crkvi. Oba kardinalska kolegijuma 1408. otkazala su poslušnost svojim papama i zakazala Sabor u Pizi , na kome je za poglavara izabran papa Aleksandar Peti, koga nijedan od suparnickih papa nije priznao. Veliki raskol je prevaziden tek 1417. godine, izborom pape Martina Petog.
Pokušaji da se stvari poprave definitivno su propali padom Carigrada u ruke krstaša 1204. u Cetvrtom krstaškom pohodu pod papom Inokentijem Trecim koji je sebe nazivao "Hristovim zamenikom" i stvaranjem Latinskog carstva, što pravoslavni nikada nisu zaboravili Rimu. Sve unije kojima je potom pokušavano da se prevazide raskol nisu dale rezultate. Do pomaka došlo je tek u 20. veku.
Prvi korak mnogi vide u uvodenju gregorijanskog kalendara u Carigradskoj patrijaršiji i Grckoj pravoslavnoj crkvi 1923. godine, što je veci deo pravoslavnog sveta odbio da prihvati kao "naucno doterivanje neispravnog julijanskog kalendara", tvrdeci da je rec o "nekanonskom približavanju inoslavnima" i cepanju "sabornosti i jedinstva pravoslavne molitve". Promena crkvenog kalendara u Grckoj dovela je do dosad neprevazidenog raskola i odvajanja Grcke starokalendarske crkve.

Zvanicno, vaseljenski patrijarh Atinagora u Carigradu i papa Pavle Šesti u bazilici Svetog Petra u Rimu, 7. decembra 1965. godine uzajamno u isto vreme povukli su anateme bacene pre skoro 910 godina. Iako su obojica bili svesni da "ovaj gest pravde i uzajamnog oproštaja nije dovoljan da bi stao konac razlikama izmedu Rimokatolicke i Pravoslavne crkve", ovaj dogadaj izazvao je nove potrese u pravoslavnom svetu, gde su se odmah cule opomene da "povlacenje anatema bez otklanjanja uzroka koji su do njih doveli znaci bacanje anateme na sebe".

Pomesne pravoslavne crkve dosad nisu održale svepravoslavni Sabor na kome bi potvrdile Atinagorino povlacenje anateme i zauzele zajednicki stav o odnosima sa Vatikanom, zbog cega je, izmedu ostalog, zaustavljen i teološki dijalog zapocet 1979. godine izmedu Carigrada i Rima. Pravoslavlje je skoro cetiri decenije razapeto izmedu mišljenja bliskih Vatikanu da bi "treci milenujum mogao da bude vreme obnovljenog hrišcanskog jedinstva iz prvog milenijuma" i dubokog uverenja velikog broja teologa da je "taj put nemoguc bez vracanja Rima na izvorne vrednosti svetootackog predanja", kao i da je "svaki politicki ekumenizam za pravoslavne neprihvatljiv".

- Raskol medu hrišcanima je skandal za svet. Ometa misiju hrišcanstva. Izmedu istocnih i zapadnih hrišcana ima više zajedništva, nego podela. Ne zanemarujemo razlike, ali nam je važnije ono što je zajednicko. Cilj ekumenskog pokreta je zajedništvo u razlicitosti i stav Koncila je da istocne crkve treba da sacuvaju vlastite tradicije. Ali, da bismo se približili, potrebno nam je još puno koraka, susreta, kako bismo nadvladali postojece nesporazume, osude i klevete - stav je Vatikana.
To, medutim, ne umanjuje delikatnost buduceg približavanja u kome, ne malu važnost ima prikriveno rivalstvo "drugog i treceg Rima", Carigrada i Moskve, za primat medu jednakima u pravoslavnom svetu, kao i položaj koji u opštehrišcanskom poretku stvari za sebe ocekuje prvi, stari Rim. Rimska kurija zasad je zadovoljna saradnjom uspostavljenom sa Vaseljenskom, Jerusalimskom, Antiohijskom, Aleksandrijskom, Rumunskom, Bugarskom patrijaršijom i Grckom pravoslavnom crkvom. U poslednje dve godine toj listi polako se prikljucuje i Srpska pravoslavna crkva, za koju se mnogi pitaju da li je medu vatikanske diplomatske prioritete dospela kao "prirodni most" ka dubljem istoku i Moskovskoj patrijaršiji.


J. Tasic

Sadrzaj


Stav Srpske pravoslavne crkve

Sadrzaj

Raskol je poceo ranije

Protosindel Sava (Janjic)

Takozvani Veliki Raskol hrišcanskog Istoka i Zapada, ciji je pocetak formalno obeležen medusobnim izopštenjima rimskog kardinala Humberta i carigradskog patrijarha Mihaila Kerularija 15. jula 1054. godine, viševekovni je proces postepenog odstupanja zapadne, Rimske crkve od Pravoslavne crkve i punoce njenog apostolskog i katolicanskog, sabornog predanja. Iako su nastanku raskola pogodovale burne istorijske okolnosti i sve vece razlike u jeziku i kulturi, posebno posle germanskih najezdi na Zapadu u 5. veku i muslimanske ekspanzije na Istoku od 7. veka nadalje, u pravoslavnoj bogoslovskoj i liturgijskoj svesti nekadašnja pravoslavna Rimska crkva pala je u jeres.

Od vremena Justinijana Romejsko carstvo sa sedištem u Konstantinopolju imalo je sve manje snage da ocuva privremeno vaspostavljeni orbis romanus ponovno uspostavljen u 6. veku. U zapadnim provincijama carstva, koje su preplavile horde germanskih varvara, jedina luca svetilja ostala je Rimska crkva koja je ujedno bila i jedina spona zapadnih Rimljana sa svojom istocnom bracom i rimskim kulturnim nasledem jelinskog Istoka.

Medutim, vec od kraja 8. do pocetka 11. veka germanska struja u Rimskoj Crkvi postepeno je potisnula romejsku (vizantijsku). Podrškom dinastiji Karolinga pape su zadobile ne samo duhovnu vlast nad nekad uticajnim zapadnim crkvama, nego i posede koji su postali osnova buduce papske državne moci. Duh franackog feudalizma sve se više odražava i na organizaciju Rimske crkve, u kojoj papa igra ulogu monarha, a biskupi ulogu njemu potcinjenih feudalnih plemica. Sekularizacija Rimske crkve kulminirala je narocito u periodu izmedu 15. i 16. veka, u vreme raspojasanih renesansnih papa, što je dovelo do Reformacije i novih raskola, koji se nastavljaju do danas u vidu mnogobrojnih sekti i ateistickih ideologija.

S druge strane, Crkva na Istoku je bila više okrenuta bogatom jelinskom bogoslovskom i kulturnom nasledu, koje se još više iskristalisalo u periodu sedam vaseljenskih sabora od 4. do 8. veka kroz dela svetih otaca. Kao crkva carskog grada, patrijaršija Novog Rima je sasvim razumljivo uzvedena na ravnocastan nivo sa crkvom stare prestonice carstva, što je izazvalo dodatna podozrenja. Padom istocnih provincija pod vlast muslimana u 7. veku Carigrad je konacno postao najuticajniji duhovni centar istocne ikumene i aktivno se posvetio hristijanizaciji Slovena. Zapadni i Istocni Rimljani sve su teže mogli da razumeju jedni druge, jer su se vec oformila dva potpuno razlicita crkvena i kulturna mentaliteta.
Posebno dubok razdor medu crkvama stvorilo je jednostrano unošenje dodatka Filiokve u tradicionalni Simvol vere na saboru u Toledu 589. godine. Glavni nosioci filiokvizma bili su germanski teolozi koji su svoje ucenje doneli na dvor Karolinga gde je ono prihvaceno kao zvanicno crkveno ucenje. Krunisanje Karla Velikog 800. godine u Rimu za "rimskog imperatora" bio je ne samo neposredan izazov vizantijskom shvatanju jedinstvene hrišcanske ikumene na cijem je celu car Novog Rima, nego i otvaranje vrata za trijumf filiokvizma i pored protivljenja nekih italijanskih papa.

Od druge polovine 9. veka odnosi izmedu Starog i Novog Rima ušli su u fazu dramaticne konfrontacije. Patrijarh Novog Rima sveti Fotije (820-886) bio je prvi pravoslavni bogoslov koji je argumentovano obrazložio zablude franackih bogoslova i upozorio Rimsku crkvu na opasnosti koje proizlaze iz njihovih novotarija. Za vreme Fotijevo održan je Cetvrti Sabor u Konstantinopolju (870/880), koji se neretko naziva i Osmim vaseljenskim saborom, kao poslednji zajednicki sabor istocnih i zapadnih otaca koji su potvrdili jedinstvo pravoslavnog verovanja i osudili promenu simvola vere, i samim tim ucenje o Filiokve.

Godine 1009. svrgunut je papa Jovan Osamnaesti (poslednji pravoslavni papa, koga su zvanicno priznavali svi istocni patrijarsi). Na rimsku katedru dolazi niz germanskih papa, da bi vec 1014. papa Benedikt Osmi pod pritiskom cara Henrika Drugog uveo Filiokve u rimsku liturgiju.

Sukobi izmedu Rima i Konstantinopolja krajem 9. i pocetkom 10. veka oko jurisdikcije na jugu Italije, neslaganja oko misije medu Slovenima i drugi nesporazumi, sve su više produbljivali jaz izmedu dve sestrinske crkve. U nameri da politikom diktata razreši ove sporove papa Lav Deveti šalje kardinala Humberta u Konstantinopolj na pregovore sa carigradskim patrijarhom Mihailom Kerularijem. Pregovori ne samo da nisu urodili plodom, nego su na videlo izašle mnogobrojne stare nesuglasice povodom filiokvisticke jeresi, papskog primata i drugih liturgijsko-pravnih pitanja.

Sukob arogantnog kardinala i nepopustljivog patrijarha završio se medusobnim izopštenjima. Iako ovom dogadaju u to vreme nije pridavan preterano dramatican znacaj, njega su istoricari kasnije oznacili kao pocetak tzv. Velikog raskola, koji je, kao što vidimo, još od ranije bio uzeo maha. Premda su 1965. godine Vaseljenski Patrijarh Atinagora i papa Pavle Šesti ukinuli anateme iz 1054. ovaj simvolicni akt, kao i prorimsku diplomatiju Carigrada ostale Pravoslavne crkve nisu zvanicno priznale, niti se od tada do danas odnos Crkve prema latinskim zabludama suštinski promenio, bez obzira na ekumenisticku politiku pojedinih episkopa.
Iako do 13. veka postoje povremeni primeri mestimicno vaspostavljenog interkomunija i uverenja da teološke razlike nisu nepremostive, konacan pecat zapadnom odstupništvu od Pravoslavne crkve dali su krstaški ratovi koji su se neretko pretvarali u pljackaške pohode franackih hordi i krvave pokolje. Aprila meseca 1204. krstaši su zajedno sa franackim biskupima i opatima u ratnim oklopima varvarski opustošili prestonicu Romejskog carstva i ubrzo pokorenom pravoslavnom stanovništvu jednog dela Imperije nametnuli paralelnu latinsku jerarhiju sa nezakonitim latinskim patrijarhom.

Pape su Latinski patrijarhat svesrdno podržale, kao što ce kasnije podržati i prisilno unijacenje u Istocnoj Evropi i na Bliskom istoku. Unijatska politika i prozelitizam ostali su do danas glavna oruda Vatikana na tradicionalno pravoslavnim teritorijama. Bez obzira na bezuspešne pokušaje vaspostavljanja crkvene unije po rimskom diktatu, u Lionu (1274) i Ferari-Firenci (1431-1445), za pravoslavni Istok papizam je vec bio i ostao jeres.

Iako je u raznim periodima bilo više ili manje kompromisnih stavova, Pravoslavna crkva do danas ne dozvoljava rimokatolicko pricešce svojim vernicima, pa cak i u samrtnom casu. Ovo opšteprihvaceno liturgijsko predanje ponajbolje ukazuje na predanjski pravoslavni odnos prema validnosti ostalih rimokatolickih "svetih tajni".
"Veliki raskol", dakle, u pravoslavnoj tradiciji nije samo nesrecna koincidencija istorijskih zbivanja, kulturnog udaljavanja germanizovanog Zapada od pravoslavnog Istoka ili, pak, lingvistickih nesporazuma, nego vidljiva projava mnogobrojnih suštinskih teoloških razlika izmedu ucenja Pravoslavne crkve i papizma, koji je izvršio korenitu reviziju autenticnog hrišcanskog verovanja i hrišcanstvo pretvorio u humanisticku religiju.

Na Zapadu je papa od episkopa Rima i prvog po casti medu ostalim patrijarsima proglašen za Hristovog zamenika na zemlji i "glavu celog sveta"(caput totius orbis). Po ucenju Prvog vatikanskog sabora (1870) papa je takode ex catedra, kao univerzalni ucitelj i pastir, nezabludiv "sam po sebi, a ne po saglasnosti Crkve" (ex sese, non autem ex consensu Ecclesiae). Papski primat, koji je istorijska institucija, pošto je Rim bio prestonica carstva, na Zapadu se tumaci iskljucivo kao božanska institucija. Ona pociva na proizvoljnom ucenju da su pape ekskluzivni naslednici Petrovi, kao da Gospod nije obecao da ce sazidati Crkvu na steni (gr. petra) vere Petrove, tj. vere u Hrista kao Sina Božijeg (Mat 16, 18).

Danas, pak, rimokatolicki bogoslovi ova pogrešna ucenja maskiraju apstraktnom idejom papskog "primata u ljubavi" iza kojeg se i dalje krije rigidna rimska eklisiologija. Pravoslavna crkva je sacuvala autenticnu sabornost episkopa cijim pomesnim crkvama predsedavaju prvojerarsi, koji su samo po casti viši od ostale sabrace. Takozvana kolegijalnost na Zapadu ostala je samo dekoracija papske suverene moci koja je u naše vreme apsolutizovana u vidu kulta licnosti pape Jovana Pavla Drugog. Istok je sacuvao Hrista kao glavu Crkve, dok je na Zapadu glava de fakto postao sam papa kao glavni kohezivni element jedinstva Crkve.

Filiokvisticka jeres u osnovi potice od nerazlikovanja odnosa izmedu tri Božanska lica u vecnosti i u ikonomiji spasenja. Pravoslavni Istok trijadološko jedinstvo prevashodno vidi u licnosti Boga Oca iz koga se vecno rada jednosušni Sin i iz koga vecno ishodi (=ekporeuetai) jednosušni Duh, koji je po suštini jednako svojstven Sinu i njime se u ikonomiji spasenja šalje u svet. Srednjovekovni Zapad jedinstvo lica Božijih pre vidi u metafizickoj božanskoj suštini, a u nameri da potvrdi jedinstvo suštine Oca i Sina, proglašava da Duh Sveti "ishodi iz obojice vecno kao iz jednog principa" (ex Utroque aeternaliter tamquam ab uno principio et unica spiratione procedit, Lion 1274). Filiokve, dakle, nije samo nekanonski dodatak pravoslavnom Simvolu vere, nego, takode, ukida ipostasnu razliku izmedu Oca i Sina i unižava Duha Svetog svodeci ga na svezu njihove uzajamne ljubavi.

Ozbiljne razlike postoje u shvatanju covekovog spasenja od greha i smrti posebno od vremena Britanca Anselma Kenterberijskog (11. vek) koji sotiriologiju svodi sa ontološke ravni na psihološki moralizam. Anselmo je greh protumacio kao "uvredu Božijeg dostojanstva", koja se iskupljuje odgovarajucom pravno-regulisanom "zadovoljštinom", a spasenje od egzistencijalne smrti se svelo na moralisticko ucenje o opravdanju moralnim zaslugama. Ove i slicne bogoslovske devijacije su širom otvorile vrata drugim novotarijama: ucenju o cistilištu i novcanim "oprosnicama grehova". Pape ne samo da proglašavaju ova ucenja i obicaje kao zvanicno crkveno ucenje, vec u 13. veku uvode i Inkviziciju, koja je svirepo mucila i spalila hiljade ljudi "u veliku slavu Božiju", i koja do danas nije zvanicno ukinuta i osudena, nego je samo preimenovana 1906. godine u Sveti oficij.

Podvižnicko bogoslovsko predanje Pravoslavne crkve, zasnovano na apofatickoj metodi i aktivnom molitvenom i svetotajinskom životu, na Zapadu se svodi u uske racionalne okvire sholasticizma. Dok je Zapad sve više hitao u zagrljaj racionalizma, svetovnih univerziteta, pravnih regula i egzaktne nauke, pravoslavni Istok je do 14. veka izvršio kreativnu sintezu bogoslovskog predanja koje se do danas neprestano dinamicki razvija u liturgijskom i bogoslovsko-asketskom životu Crkve. Pravoslavlju je bio i ostao stran duh zapadnih bogoslovskih reformi i tzv. evolucije dogme.

Zapad se neprestano muci kako da protumaci tvorevinu Božiju i analiticki definiše i koriguje društvene odnose i pojave, dok se Pravoslavni Istok više bavi licnim poznanjem Tvorca i vaspostavljenjem blagodatnog odnosa sa Njim (oboženja) u Crkvi kao radionici spasenja.

Imajuci u vidu citav niz pomenutih i drugih ozbiljnih bogoslovskih razlika koje su se projavile u periodu od kraja prvog milenijuma do danas tzv. "Veliki raskol" 1054. godine predstavlja samo jedan od dogadaja koji simvolicki obeležavaju viševekovni proces postepenog otudenja rimokatolickog Zapada od Pravoslavlja. Pravoslavne crkve nikada nisu tražile dominaciju nad Zapadom kao rimokatolicanstvo nad njima, nego samo ocekuju da se u njihovu blagodatnu zajednicu zapadni hrišcani vrate obnovom sopstvene drevne tradicije Rimske crkve prvih vekova i odbacivanjem novotarija. Taj proces zahteva smireno urastanje u pravoslavno predanje i ne može se ostvariti reformom ili dekretom, nego vascelim preumljenjem svakog pojedinca. Pokušaji da se suštinske razlike prevazidu politickim ekumenizmom, pijetizmom ili zaboravom nikada nece dovesti do istinskog prisajedinjenja rimokatolika Jednoj Svetoj Apostolskoj i Katolicanskoj Crkvi Pravoslavnoj.

 
Autor je zamenik igumana manastira Visoki Decani

Sadrzaj


 

Stav Rimokatolicke crkve

Sadrzaj

1054 - jubilej koji ne treba slaviti
Prof. dr Thomas Bremer

Na samom kraju Drugog Vatikanskog koncila, 7. decembra 1965. godine, papa Pavle Sesti i Vaseljenski patrijarh Atinagora objavili su zajednicku deklaraciju o ukidanju medusobnih anatema koje od 1054. godine razdvajaju Katolicku i Pravoslavnu crkvu. Crkveni poglavari govore o "bolnim resenjima, radnjama i dogadajima" koji su doveli do ekskomunikacija 11. veka. Dalje naglasavaju da su te anateme bile izgovorene protiv pojedinaca, a ne protiv druge crkve. Rimska delegacija je anatemisala tadasnjeg patrijarha i jos dve licnosti, a clanovi delegacije su bili anatemisani sa carigradske strane.

Na osnovu toga su papa i patrijarh izrazili svoje zaljenje zbog "uvredljivih reci, bezrazloznih prebacivanja i zlih radnji" tadasnje epohe i odlucili da se "ekskomunikacije brisu iz pamcenja i iz sredine Crkve i da se predaju zaboravu". U dokumentu se dalje naglasava da se ne moze postici da izgleda kao da ovih radnji nije bilo, kao i da se ne mogu ukinuti sve posledice koje su imale. Ali se, isto tako, izrazava zelja da ovakav cin doprinese daljnjem priblizavanju i pomirenju izmedu Katolicke i Pravoslavne crkve.

Istog dana je ta odluka bila potvrdena bulom pape Pavla Sestog i tomosom patrijarha i Sinoda Carigradske crkve.

Mi danas znamo da anateme iz 1054. godine nisu odmah imale delovanje koje im se kasnije pripisivalo. Kao sto je receno u cinu njihovog ukidanja, bile su upucene protiv pojedinih licnosti, a ne protiv druge crkve. Papa Leon Deveti je vec bio umro dok je rimska delegacija bila na putu (sto kardinal Umberto, voda delegacije, nije znao); ovlasti delegata u takvom slucaju postaju nevazecim. Rimska ekskomunikacija stajala je dakle na veoma slabim kanonskim osnovama.

Drugi istocni patrijarsi su dugo vremena smatrali da se radi o svadi izmedu rimskog i carigradskog episkopa i odrzavali su i dalje odnose sa Rimom. U nekim krajevima su svestenici jedne crkve ziveli pod episkopima druge; postojala je dakle svest o tome da svi pripadaju jednoj te istoj crkvi. Pravoslavna crkva je jos posle 1054. preuzela praznik prenosa mostiju svetog Nikole od Rimske crkve (praznuje se 9/22. maja).
Presudan dogadaj je bio Cetvrti krstaski rat 1204. godine (jos jedan tuzni jubilej u ovoj nasoj mladoj godini koji ne treba slaviti!) kad su krstasi umesto da oslobode Jerusalim od "nevernika" (muslimana), krenuli na Carigrad, osvojili ga i ustanovili Latinsko carstvo koje je trajalo sve do 1261. godine. To vreme car i patrijarh su morali provesti u egzilu u Nikeji. Ovi dramaticni dogadaji su pokazali vizantijskom vladaru i Istocnoj crkvi da ih latinska strana ne smatra ravnopravnima i clanovima iste crkve, nego otpadnicima koje treba vratiti.

Kad se sadasnji papa Jovan Pavle Drugi pre skoro tri godine, povodom uskrsnjeg posta u jubilarnoj 2000. godini, javno izvinjavao za greske i grehove Katolicke crkve, latinska vladavina nad Carigradom u 13. veku u tom izvinjenju zauzimala je vazno mesto. Povodom svog putovanja u Grcku on je svoje javno izvinjenje ponovio sto je ostavilo veliki utisak na tamosnju Pravoslavnu crkvu koja je bila dosta skepticna prema planiranoj poseti.

Odnosi izmedu Katolicke crkve i pravoslavlja bili su pod uticajem tih dogadanja i njihovih posledica sve do sredine proslog, 20. veka. Za vreme turske vladavine nije ni bilo mnogo kontakata izmedu dve strane, a kamoli svesti o tome da se istocna i zapadna hriscanska tradicija dopunjavaju medusobno. Prvo na latinskoj, pa i na grckoj strani doslo je do uverenja da je sopstvena tradicija jedina prihvatljiva i da priblizavanje obe crkve moze da bude postignuto samo time da se druga strana menja i da prihvati principe doticne crkve.

Nije se pravila razlika izmedu sadrzine zajednicke vere, koja se ne moze promeniti, ali koju ljudski um i ljudsko razmisljanje nikad ne mogu u potpunosti obuhvatiti, i forme te vere koja moze da bude u raznim oblicima. Tek pedesetih godina 20. veka doslo je do prvih kontakata izmedu Rima i Carigrada. Dve velike licnosti iz obe crkve, patrijarh Atinagora i papa Jovan Dvadesetreci, prvi su odlucili prekinuti sutnju koja je tako dugo stojala izmedu istocnog i zapadnog hriscanstva. Vrlo polako i oprezno se pocelo, sa razmenom telegrama povodom praznika i jubileja.

Sledeci papa Pavle Sesti se vise puta sastajao sa Atinagorom, i 1979. su patrijarh Dimitrije i sadasnji papa Jovan Pavle Drugi osnovali mesovitu teolosku komisiju koja je dosad objavila nekoliko vaznih i duboko umnih tekstova. Ti se dokumenti bave pitanjima teoloskih razlika izmedu Katolicke i Pravoslavne crkve i pokusavaju da daju jedan potpuni pogled na odredene probleme. Steta je sto je taj vazan poduhvat dosao u krizu.

Medutim, sa priblizavanjem crkava i sa cescim i intenzivnijim kontaktima je doslo i do nekih konflikata koje ne treba precutati. Jedna vazna tema su katolici istocnog obreda, takozvani grko-katolici ili "unijati". Tamo, gde ih ima u vecem broju, posebno u Ukrajini i Rumuniji, ali i u nekim delovima Bliskog istoka, oni predstavljaju problem za pravoslavne crkve iz kojih poticu. Smatra se da ugrozavaju identitet i opstanak pravoslavlja u doticnim krajevima.

Mesovita teoloska komisija se bavila tom temom i objavila tekst o tome kako unijatstvo nikako ne moze da bude sredstvo za jedinstvo, ali da postojece grkokatolicke crkve imaju, prema principu slobode veroispovesti, pravo da postoje. Medutim, i ta izjava nije mnogo pomogla. Posebno Ruska pravoslavna crkva smatra i dalje da Katolicka crkva vrsi agresivnu ekspanziju na njenu stetu. Ovo ubedenje je povezano sa cinjenicom da je Ruska crkva izgubila mnogo parohija u zapadnoj Ukrajini (Galicija) koje su se vratile svojoj izvornoj grkokatolickoj crkvi cim je ona opet mogla da postoji legalno.

Jedna druga tema je povezanost izmedu verskog i nacionalnog pripadanja u nekim krajevima, kao na prostoru nekadasnje Jugoslavije, ali ne samo tu. To treba da se vidi u kontekstu solidarisanja Katolicke, odnosno Pravoslavne crkve i vernika sa "svojima" povodom raznih konflikata, medu njima i ratovima na Balkanu, a isto tako u sirem kontekstu navodnog konflikta izmedu civilizacija koji neki nagovestavaju. Ali to je pojava koja se vidi i u drugim delovima svetu, i kod drugih kultura i vera, i koju ne treba dovesti u vezu sa (navodnom) nepremostivom razlikom izmedu zapadnog i istocnog hriscanstva. Ima dosta primera gde zajednicki zivot i zastupanje zajednickih interesa funkcionisu odlicno.

Ovi navedeni i drugi razlozi doprineli su tome da su se odnosi izmedu dve crkve u nekim krajevima poslednjih desetak godina pogorsali za sta su primer Rusija ili Ukrajina. U nekim drugim su se dosta poboljsali, kao u Srbiji, Rumuniji ili u Grckoj, gde, istina, ima samo vrlo malo katolika. A, opet, u nekima su ostali dobri kako su i odavno bili: na Bliskom istoku, posebno u Antiohijskom patrijarhatu.

Ali, svakako se katolicko-pravoslavni odnosi danas moraju meriti po onome sto je 900 godina bilo: sutnja, ignorisanje, neznanje, cak i nasilje i prezir. Iskustvo poboljsavanja odnosa izmedu katolika i protestanata na Zapadu, gde je ta faza trajala "samo" 450 godina, pokazuje da ne treba da se ocekuje da se ta bolna istorija moze tek tako zaboraviti. To su papa i patrijarh u svojoj izjavi 1965. godine i naglasavali. Treba strpljivo raditi na tome da se razlike prevazidu i da Katolicka i Pravoslavna crkva dodu opet do takvog jedinstva kakvo je postojalo u prvim vekovima hriscanstva. Crkve, ipak, imaju vecu istoriju zajednistva, nego razdeljenosti.

Kako je prvi milenijum bio milenijum jedinstvene crkve, drugi pak - milenijum razdeljenosti, nadajmo se da ce tek otpoceti treci postati milenijum novog i trajnog zajednistva. Zbog toga treba da se setimo onoga sta se dogodilo pre skoro 950 godina; mi to ne mozemo tek tako da zaboravimo. Stavise, moramo da se stidimo zbog nekih postupaka koji su bili ucinjeni u ime nasih crkava. Ali, 2004. godina ne treba da bude jubilarna godina jer se ne radi o nekom dogadaju kojega se s radoscu ili s ponosom secamo. Dakle: Ne treba slaviti, nego taj datum uzeti kao podsticaj za jos intenzivniji rad i trud na jedinstvo dve velike crkve, Katolicke i Pravoslavne.

 
Autor je predstojnik Katedre za ekumenizam Teoloskog fakulteta u Minsteru, Nemacka

Sadrzaj


Info-sluzba ERP KIM je zvanicna informativna sluzba Srpske Pravoslavne Eparhije rasko-prizrenske i kosovsko-metohijske i radi s blagoslovom Njegovog Preosvestenstva Episkopa Artemija.
Nasa informativna sluzba donosi vesti sa Kosova i Metohije sa posebnim osvrtom na zivot Srpske Pravoslavne Crkve i srpske zajednice na prostorima pokrajine Kosova i Metohije i Raske oblasti. Info-sluzba ERP KIM izdaje redovne biltene na srpskom i engleskom jeziku. Pregled najnovijih novinskih clanaka vezanih za situaciju na Kosovu i Metohiji moze se naci na nasoj strani: Kosovo Daily News (KDN) News List . Info sluzba ERP KIM takodje saradjuje sa  www.serbian-translation.com

Stavovi u novinskim clancima i tekstovima koji nisu zvanicna saopstenja ili vesti IS ERP KIM pripadaju agencijama od kojih su tekstovi preuzeti i nisu neophodno stavovi Srpske Pravoslavne Eparhije rasko-prizrenske i kosovsko metohijske.

Nase informativne biltene mozete naci i na Web strani Info-sluzbe ERP KIM:
http://www.kosovo.net/erpkiminfo.html


Dodatne informacije o radu Eparhije rasko-prizrenske i zivotu kosovsko-metohijskih Srba dostupne su na zvanicnoj prezentaciji Eparhije: http://www.kosovo.net

Copyright 2004, ERP KIM Info-Service